"ELBLĄSKIE KOŚCIOŁY WCZORAJ I DZIŚ" - Kościół Bożego Ciała

Kościół Bozego Ciała pod koniec XIX wiekuKościół Bożego Ciała znajduje się przy ul. Robotniczej. Świątynia ta nie należała do największych kościołów elbląskich, ale była ona jedną z tych najpiękniej urządzonych. Niestety, choć budynek kościoła się zachował, nie jest to już ta świątynia co kiedyś…..

Kilkadziesiąt lat po założeniu szpitala św. Ducha w Elblągu, instytucja była już za mała dla napływającej wciąż do Elbląga ludności. Z wiadomych powodów nie mógł sprostać potrzebom elblążan w zakresie opieki nad ludźmi zakaźnie chorymi.


Podobnie jak w wielu miastach średniowiecznej Europy tak i w Prusach zaczęto budować szpitale dla zakaźnie chorych, z reguły mające za patrona św. Jerzego. Krzyżacy zapoznali się z tą postacią w czasie wypraw krzyżowych, gdyż był on od dawna czczony na Wschodzie i jego cześć rozpowszechnili w całej Europie. Został on wtedy patronem wszystkich rycerzy. Bardzo interesujące jest to, czemu św. Jerzy został patronem szpitali zakaźnych. Otóż z legendy wynika, że zabił on zaraźliwego smoka – ‘’draconem pestiferum’’.

Pierwsza wzmianka o tym szpitalu znajduje się w najstarszej elbląskiej księdze czynszowej Starego Miasta Elbląga z lat 1292 – 1299. Dotyczy w niej o wpłacanie odsetek na rzecz szpitala. Szpital ten znajdował się poza granicami Starego Miasta.

Zarząd  szpitala spoczywał w rękach mieszczan, którzy wybierali zarządców tzw. prowizorów  z dwuletnią kadencją.

Ze szpitalem była związana kaplica również pod wezwaniem św. Jerzego. Prawdopodobnie pierwsza kaplica była prowizoryczna i pod koniec XIV wieku rozpoczęto budowę nowej. Świadczyć może o tym zapis z roku 1386: ‘’ Oznajmia się, że cegielnia, która należała do Unrue i jego żony i która w formie czynszu dawała na św. Michał miastu 18 tyś. Cegieł i św. Jerzemu 12 tyś. cegieł, po śmierci żony Unrue rzeczona cegielnia ma dawać miastu 20 tyś. cegieł i św. Jerzemu 10 tys. cegieł.’’ Z tego okresu jest jeszcze kilka innych zapisków na ‘’św. Jerzego’’.

Niestety, wybudowana z wielkim staraniem kaplica wraz ze szpitalem spłonęła w roku 1400. Ówczesny kronikarz Jan Poslige z Żuławki napisał: ‘’Niedawno temu spaliła się kaplica św. Jerzego w Elblągu. Przy sprzątaniu rumowiska znaleziono nieuszkodzoną Hostię, tylko mieszek, w którym się znajdowała, był nadtlony. I stało się to z łaski Pana, tak wielki znak dany był słabym ludziom, nam biednym na pocieszenie. I stąd to Boże Ciało jest przez wielu ludzi pobożnie nawiedzane. Niechaj Pan będzie pochwalony w swoich cudownych dziełach i darach’’

Już wkrótce na miejscu ruin został wybudowany nowy kościół, noszący już wezwanie Bożego Ciała. Przez jakiś czas używano zamiennie obu wezwań.  Nową świątynię ukończono w 1405 roku, lecz już w 1402 została ona obdarowana odpustami przez biskupa warmińskiego. Na fryzie  kościoła umieszczono napis: ’’Pobłogosław, Panie, ten dom i wszystkich, którzy w nim mieszkają. Niech panuje w nim zdrowie, pokora, świętość, cnota, zwycięstwo, wiara, nadzieja, dobroczynna miłość, umartwienie, czystość, duchowe pożądanie wieczności. Zachowaj, Panie, na tym miejscu maluczkich, którzy się Ciebie lękają. W roku Pańskim 1405 to dzieło zostało wykonane’’.

Sanktuarium Bożego Ciała aż do Reformacji cieszyło się dużym powodzeniem całych Prusach. Ulicę do niego wiodącą  nazwano ulicą Bożego Ciała (niem. Leichnam Str.). Dodam, że ulica z tą nazwą nadal istnieje.

Kościół przez kilkaset lat słynął z unikatowego w skali przedwojennego obszaru Niemiec wiszącego drewnianego sklepienia, zakotwiczonego w konstrukcji dachowej i wewnętrznych ścianach kościoła. Powstało na około przełomu wieków XV i XVI, a istniało aż do roku 1945. Sklepienie wyróżniało się tym, że nie unosiło się ku górze (jak bywa w innych sklepieniach), lecz opuszczającym się ku dołowi, przedstawiającym jak gdyby łaskę Bożą. Wspomina o nim jeden z elbląskich kronikarzy C. Falk, przypisując wystawienie tego kościoła Holendrom, którzy po przypłynięciu do Elbląga wstępowali podobno do tego kościoła, by podziękować Bogu za szczęśliwą podróż.

Jedną z największych ozdób tej świątyni stanowiła piękna gotycka rzeźba Matki Boskiej z 1520 roku, ustawiona po reformacji na chórze organowym (widać ją na zdjęciu chóru – koło organów).  Prawdopodobnie znajdowała się tam aż do 1945 roku, dalsze jej losy nie są znane).

Wnętrze kościoła Bożego CiałaW wyniku reformacji kościół przeszedł w ręce ewangelików. Właśnie w tym czasie zaginęło wiele z cennego wyposażenia kościoła (podobnie działo się w innych kościołach i to nie tylko w Elblągu). Tym niemniej jeszcze w roku 1547 znajdowały się m. in. takie przedmioty liturgiczne jak: srebrna złocona figura św. Jerzego , przenoszona również do kościoła św. Mikołaja, gdy zbierano tam ofiary na utrzymanie staromiejskiego szpitala św. Jerzego, srebrna złocona monstrancja, srebrny trybularz (kadzielnica), srebrny pacyfikał, drewniana posrebrzona figura św. Anny oraz kilka kompletów mszalnych – ornatów, alb, kap i kosztownych welonów. Brak wzmianki o figurze Matki Boskiej morze świadczyć o tym, że stanowiła ona całość z ołtarzem i dlatego być może nie była wymieniana.

Kościół posiadał również piękny krucyfiks z 1538 ze stojącymi obok dwoma łotrami. Wisiał on na południowej ścianie kościoła.

W 1648 na wieży kościelnej został zwieszony dzwon.

W roku 1647 wykonano nowy ołtarz główny. Jego fundatorem był mistrz garncarski Dawid Guttenrecht. Ołtarz ten był dwukondygnacyjny. Pierwsza kondygnacja (główna) przedstawiała scenę ukrzyżowania.  Obraz ozdabiały dwie białe kolumny po bokach, a obok nich stały figury św. Piotra i św. Pawła. Następna kondygnacja, oddzielona szerokim belkowaniem posiadała obraz przedstawiający Chrystusa Zmartwychwstałego. Obraz ten górował nad niższą kondygnacją ołtarza (gdzie było Ukrzyżowanie). W tej części były też rzeźby i kolumny, lecz były już 4.  Na samym zwieńczeniu górowała figura Chrystusa ukazująca jego wniebowstąpienie (jest też teoria, że to postać Chrystusa powracającego jako sędzia żywych i umarłych). Po bokach ołtarza znajdowały się uszaki. W dolnej kondygnacji w uszkach przedstawione były medaliony z obrazami fundatorów, w wyższej przedstawiony był muzykujący anioł i król Dawid.

Ambona stała w pobliżu ołtarza, wsparta na podstawie przedstawiającej Mojżesza z dwoma tablicami przykazań. Nad ambona unosił się symbol Ducha Świętego – gołębica.

Dużo informacji zachowało się na temat organów kościoła Bożego Ciała. W roku 1595 został podarowany kościołowi pozytyw (inna wersja organów wyłącznie z piszczałkami wargowymi – mówiąc ogólnie – małe organy J ) przez niejakiego Zachariasza Krehla. W 1630 roku zostaje zbudowany kolejny pozytyw. W 1632 roku zostaje pomalowany chór muzyczny przez Dawida Witt’a (według napisu umieszczonego na balustradzie chóru). W roku 1684 organy te zostają zreperowanev(za naprawę organmistrz otrzymał wtedy 100 florenów). W 1718 roku stary instrument zostaje sprzedany do kościoła w Pomorskiej Wsi za 100 florenów, ponieważ zostały ufundowane nowe, większe organy. Nowy instrument ufundował Johann Josue von Keppler, elblążanin, pełniący m. in. funkcję posła do Wielkiego Mogoła. Dorobił się on też na handlu i został tez dyrektorem Wschodnioindyjskiej Kampanii Handlowej. Nowe organy (prawdopodobnie razem ozdobnym prospektem) kosztowały 1652 floreny i 29 groszy. Instrument ten stanowił według osiemnastowiecznych obserwatorów szczególna ozdobę kościoła. Organy były reperowane już 1737 roku. W 1785 sporządzono ich opis. W opisie tym podano jedyna zachowaną dyspozycję organów elbląskich z XVIII wieku. Warto ją zatem w tym miejscu przytoczyć. Siedem głosów organów stanowiło:

                            I manuał Organy w kościele Bożego Ciała

Pryncypał                                         8’ (z dobrej cyny)

Violon                                               8’ (pierwsza oktawa z drewna, druga z metalu)

Kwinta                                              6’ (pokryta metalem)

Oktawa                                            4’ (z metalu)

Dulcian                                           16’ (z górnym korpusem wykonanym z drewna)

 

                                Pedał

Bas (prawdopodobnie Subbas)  16’ (z dobrego drewna)

 

Powinno być 7 głosów, niestety doliczyłem się sześciu. Być może Violon (wiolonczela) była podwójna.*

Organy kościoła Bożego Ciała miały drugi najpiękniejszy prospekt po organach kościoła NMP na Starym Mieście. Zachował się aż do 1945 roku.

W roku 1643 ufundowano barokowe zwieńczenie wieży kościelnej.

Pod koniec XVIII wieku wraz z rozbudową przedmieść powiększała się liczba wiernych i niewielki kościół okazał się zbyt szczupły. Dlatego w roku 1755 dobudowano od wschodu prezbiterium z muru pruskiego.

Obok kościoła znajdował się obszerny plac przeznaczony na cmentarz dużej społeczności religijnej. Jego część była już wykorzystywana od czasów średniowiecza, część posłużyła na miejsce ponownego pochówku zmarłych z zlikwidowanego cmentarza św. Jakuba (istniał w rejonie ulicy Krótkiej, został zlikwidowany w 1601 roku, razem z kościołem św. Jakuba o którym wkrótce). Pozostałość podzielono na działki oznaczone ponumerowanymi słupkami z przeznaczeniem na 1730 mogił. Próbowano nawet zaprowadzić księgę cmentarną i zapisywać pochówki zgodnie z cmentarną numeracją, lecz się to nie udało, ponieważ słupki zostały rozkradzione.

Mimo to cmentarz przy kościele Bożego Ciała należał do najpiękniej utrzymanych w Elblągu, zatrudniano nawet specjalnego stróża do pilnowania kwiatów i krzewów przed zniszczeniem.

Rozwój parafii, skupiającej na dalekich przedmieściach najuboższą ludność, zaowocował też koniecznością rozbudowy przykościelnego szpitalika, który też pełnił rolę przytułku. W roku 1832 ogłoszono przetarg na dostarczenie 120 000 cegieł potrzebnych do rozbudowy. Poświęcenie rozbudowanego szpitala nastąpiło 18 grudnia 1833 r.

W 1882 roku zostały poddane gruntownej renowacji organy (mające już 10 głosów) i rozbudowane. W 1875 pokryto zwieńczenie wieży kościelnej nową blachą miedzianą. Dwa lata wcześniej został powiększony przykościelny cmentarz poprzez włączenie do niego przylegającego ogrodu. W 1870 na wieży zawieszono drugi dzwon.

Parafia Bożego Ciała w XIX wieku była największa w Elblągu pod względem liczby parafian. Liczyła około 8 tyś. wiernych. Poza terenami miejskimi w granicach parafii znajdowały się elbląskie przedmieścia: Bollwerk, Damerau (Dąbrowa) i Pangritz Colonie (dzisiejsza Zawada; do 1895 czyli zbudowania na jej terenie kościoła św. Pawła). W związku z tym, że kościół był już za mały zdecydowano się na jego rozbudowę. W latach 1895- 1896 rozebrano prezbiterium z muru pruskiego(zbudowane w 1755 roku) dobudowano do kościoła od strony wschodniej transept i prezbiterium równe z wysokością kościoła. Wtedy kościół Bożego Ciała otrzymał plan krzyża. W oknach w dobudowanej części umieszczono biforialne maswerki, a we wnętrzu rozbudowano wiszące sklepienie.

W tamtym okresie niedzielna liturgia sprawowana była dwukrotnie, o godzinie 9:30 i 13:45. W dni powszednie nabożeństwa nie były odprawiane.

Przy parafii działały następujące stowarzyszenia: Kobiece Koło Pomocy (Frauenhilfe), Chór kościelny (Kirchenchor), Ewangelickie Stowarzyszenie Mężczyzn i Młodzieńców (Ev. Männer und Jünglingsverein), Ewangelickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej (Evangelischer Jungmädchenbund) oraz Kasa pogrzebowa parafii Bożego Ciała (Sterbekasse von Heilige Leichnam).

W okresie panowania Hitlera w Niemczech działalność kościoła Ewangelickiego w całej Rzeszy została bardzo utrudniona. Rozwiązano prawie wszystkie kościelne stowarzyszenia. Nieposłusznych pastorów powoływano do wojska. Zaspokojeniu potrzeb wojennych III Rzeszy służyło również metali kolorowych, szczególnie brązu z dzwonów kościelnych. Zgodnie z rozporządzeniem ministra Rzeszy do Spraw Gospodarki z dnia 7.11.1941 r. w każdym kościele mógł pozostać tylko jeden dzwon o ciężarze do 25 kg, jeżeli zaś nie było tak małego, wtedy wolno było pozostawić najmniejszy z posiadanych. Przydatność dzwonów do przetopienia oceniono na cztery kategorie. Kategoria ‘’D’’ oznaczała dzwony o szczególnie wielkiej wartości historycznej, których wykaz został przesłany burmistrzom i landratom (coś w stylu dzisiejszego wójta). Kategorie ‘’C’’, ‘’B’’ i ‘’A’’, oznaczały przydatność do przetopienia. W kościele mógł pozostać najmniejszy dzwon kategorii ‘’C’’, a jeżeli dzwonu tej kategorii nie było , wówczas pozostawiano dzwon kat. ‘’B’’, a jeżeli takiego nie było podobnie postępowano z dzwonami kat. ‘’A’’. Z kościoła Bożego Ciała zabrano wszystkie dzwony.

Kościób Bożego Ciała zniszczony pod koniec II wojny światowejW czasie zdobywania Elbląga przez Armię Czerwoną prawdopodobnie w dniu 8 lutego 1945  kościół  Bożego Ciała doszczętnie spłonął. Nie wiadomo czy cenne wyposażenie zostało ewakuowane czy pozostało w kościele. Eva Hildebrandt – Niemka, autorka wspomnień opisujących stan elbląskich świątyń po wojnie, pisze, że znalazła w gruzach fragment dobrze znanej sobie chrzcielnicy. Razem z kościołem spłonęły dwa znajdujące się przy kościele budynki parafialne, usytuowane po jego północnej stronie.

Ciekawie wyglądał cmentarz po działaniach wojennych. Eva Hildebrandt będąc na nim w lecie 1945 roku. Pisała, że przedstawiał on już wówczas obraz spustoszenia, lecz był tym bardziej zadziwiający, że kwiaty cmentarne – hortensje i róże – na poły poprzykrywały zniszczone pomniki i przedstawiały sobą obraz życia na zgliszczach. Pracowite pszczoły i motyle uwijały się między pachnącymi mocno i rozsiewającymi daleko swoją woń kwiatami….

W dniu 10 sierpnia 1946 ówczesny proboszcz parafii św. Mikołaja ks. Ludwik Białek złożył pisemny wniosek o przyznanie ruin kościoła Bożego Ciała z zamiarem jego odbudowy. Warto tu powiedzieć, że Okręgowy Urząd Likwidacyjny w Elblągu wydał pozytywną opinię i poparł prośbę. Niestety inne urzędy nie zezwoliły na jego przejęcie. I tak przez ponad 20 lat ruiny kościoła stały w centrum miasta. Otaczający świątynię cmentarz szybko zlikwidowano i założono na jego terenie park (dziś zwany potocznie alejkami).  W 1950 roku prasa donosiła o zabezpieczeniu kościoła i jego ‘’oczyszczeniu ze szpecących dobudówek”. Tak określono dobudowany pod koniec XIX wieku transept i prezbiterium. Przeszkadzała ona głównie w poszerzaniu ulicy Fasada kościoła odbudowana po wojnieRobotniczej. W ten sposób świątynia została ‘’rozcięta’’. Dziś torowisko tramwajowe i fragment dwupasmówki ul. Robotniczej znajduje się na zburzonej części kościoła.

W awangardowym projekcie odbudowy kościoła(a właściwie już nie kościoła) na Spółdzielczy Dom Kultury ‘’Pegaz’’ niejaki architekt Andrzej Macur zaproponował fuzję reliktów zabytkowych i ‘’nowoczesności’’. W gotyckie ściany wtłoczone zostało betonowo – szklane pudło – akwarium dzielące dawną wewnętrzną przestrzeń na dwie kondygnacje. Betonowe ‘’krokwie’’ sugerowały dawną bryłę z dwuspadowym dachem. Prace przy ‘’odbudowie’’ rozpoczęto i trwały do 1976. Najbardziej wyróżniała się szklana ściana na miejscu dawnej ściany prezbiterialnej.

Haniebnym w przekonaniu było wielu elblążan było zorganizowanie w murach kościoła dyskoteki o nazwie ‘’Pegaz’’. Był to wątpliwej jakości lokal rozrywkowy. Dnia 19 maja 1981 r.  Plenum Regionalnej Komisji Koordynacyjnej Spółdzielczości Pracy NSZZ Solidarność podjęło uchwałę o przekazaniu SDK ‘’Pegaz’’ pod administrację Kościoła Katolickiego , zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem. W uzasadnieniu uchwały napisano: ‘’Na terenie Elbląga Spółdzielczy Dom Kultury ‘’Pegaz’’ został odbudowany z byłej świątyni, a tym samym w miejscu święconym przez naszych ojców. W związku z tym, nie powinny odbywać się w nim imprezy rozrywkowe o wątpliwym gatunku’’.

Nieco później 29 maja 1981 roku Plenum MKZ NSZZ Solidarność regionu elbląskiego w liście do wojewody elbląskiego Zdzisława Olszewskiego zwróciło się z prośbą o przekazanie Kościołowi katolickiemu bezprawnie zagarniętych po II wojnie światowej obiektów sakralnych na terenie miasta m. in. kościoła Bożego Ciała i kościoła NMP (zamienionego na Galerię El).

Kiedy wojewoda już był gotów przekazać ów kościół katolikom, pracownicy ‘’Pegaza’’ rozpoczęli strajk okupacyjny, jednak po jakimś czasie strajk zakończono umową miedzy pracownikami a Kościołem.

Kościół Bożego Ciała dzisiajOficjalnie kościół Bożego Ciała został przekazany 8 grudnia 1981 roku na krótko przed wybuchem stanu wojennego. Mieściły się tam różne instytucje i organizacje kościelne. Po utworzeniu diecezji elbląskiej kościół Bożego Ciała nabrał charakter głównie placówki charytatywnej. W latach 90. Kościół przebudowano: nałożono nowy dach (dwuspadowy), przebudowano ścianę od strony ulicy Robotniczej. Niestety nie zrekonstruowano barokowego zwieńczenia wieży. Bez niej kościół nie ma tego ‘‘czegoś’’, co przykuwa oko.

Dzisiaj w budynku kościoła mieści  się Diecezjalny Ośrodek Duszpasterstwa oraz Centrum Kultury Chrześcijańskiej. Rektorem Kościoła jest ks. Piotr Bryk, który jest też duszpasterzem w naszej parafii.

Bartosz Skop


GALERIA ZDJĘĆ KOŚCIOŁA BOŻEGO CIAŁA W ELBLĄGU



 










PARAFIA RZYMSKO - KATOLICKA POD WEZWANIEM ŚW. RAFAŁA KALINOWSKIEGO W ELBLĄGU

UL. SOBIESKIEGO 37, 82-300 ELBLĄG, TEL.: 55 648 50 20,

WWW.RAFALK-ELBLAG.PL

NR KONTA: PKO BP 72 1020 1752 0000 0102 0069 6047

PRASA KATOLICKA